GJALLESAT FLUTURUESE DHE KUJTESA E HUMBUR E NJERIUT

Një udhëtim filozofik midis lashtësisë, hyjnores dhe degradimit njerëzor

Nga Lazim Miftari

PARATHËNIE

Ky punim lind nga një hulumtim i gjatë mbi gjallesat fluturuese të lashtësisë, por shpejt kthehet në diçka më të thellë: një meditim mbi natyrën e njeriut, humbjen e lidhjes së tij me botën dhe kujtesën e një kohe kur ai ishte më shumë se thjesht tokësor. Ajo që filloi si kureshtje për pterosaurët, zogjtë gjigantë dhe legjendat si Pegasi, përfundoi si një pyetje ekzistenciale: Kush ishte njeriu përpara se të bëhej zot i botës?

KREU I

GJALLESAT FLUTURUESE TË LASHTËSISË: REALITETI SHKENCOR

1.1 Pionierët e qiellit

Në lashtësinë e largët, shumë përpara se njeriu të shfaqej në tokë, qiejt sundoheshin nga krijesa të mahnitshme. Insektet ishin të parët që ngritën fluturim, rreth 350 milionë vjet më parë. Në periudhën Karbonifere, pilivesat gjigante si Meganeura kishin një hapje krahësh deri në 75 centimetra — sa një sorrë e madhe. Ato ishin kaq të mëdha për shkak të niveleve të larta të oksigjenit në atmosferë. Pasardhësit e tyre jetojnë ende sot, por të tkurrur në përmasa.

Më vonë erdhën zvarranikët fluturues, pterosaurët, vertebrorët e parë që zhvilluan fluturimin aktiv. Ata kishin krahë prej membrane lëkure që shtrihej nga një gisht i zgjatur i dorës deri te këmbët. Disa ishin të vegjël sa një harabel, por të tjerë — si Quetzalcoatlus — arrinin hapjen e krahëve deri në 12 metra, sa një avion i vogël. Ata ishin kafshët më të mëdha fluturuese që kanë ekzistuar ndonjëherë. Por pterosaurët u zhdukën 66 milionë vjet më parë, bashkë me dinosaurët, pa lënë pasardhës.

1.2 Lindja e zogjve

Ndërkohë, një degë e dinosaurëve të vegjël grabitqarë (teropodët) filloi të zhvillonte pendë. Fillimisht pendët shërbenin për izolim ose për t’u dukur bukur, por më vonë disa prej tyre filluan të planifikonin nga pema në pemë. Archaeopteryx, që jetoi rreth 150 milionë vjet më parë, është një formë e ndërmjetme perfekte: kishte dhëmbë, bisht të gjatë kockor dhe kthetra në krahë si dinosaur, por gjithashtu pendë dhe krahë për fluturim si zogjtë. Nga kjo linjë kanë lindur zogjtë e sotëm, të vetmit pasardhës të gjallë të dinosaurëve.

1.3 Njeriu dhe gjallesat fluturuese

Kur njeriu modern (Homo sapiens) u shfaq rreth 300,000 vjet më parë, ai nuk takoi më pterosaurë. Por ai takoi zogj të mëdhenj, disa prej të cilëve fluturonin dhe disa jo. Në Zelandën e Re jetoi Moa, zog 3.6 metra i lartë që nuk fluturonte, në Madagaskar Aepyornis (“zogu elefant”), dhe në Amerikën e Veriut shqiponja gjigante Harpagornis moorei që gjuante zogj 3 metra të lartë dhe kishte kthetra si tigri.

Këta zogj u zhdukën kryesisht për shkak të gjuetisë nga njeriu. Por kujtimi i tyre mund të ketë mbetur gjallë në tregimet e lashta. Folklori Maori flet për Pouakai, një zvarranik gjigant që rrëmbente fëmijë — ndoshta kujtesa e takimit me shqiponjën e Haastit.

KREU II

LEGJENDAT SI KUJTESA E NJË BOTE TË HUMBUR

2.1 Pegasi dhe mitet e fluturimit

Në mitologjinë greke, Pegasi është kali me krahë që lindi nga gjaku i Meduzës. Ai i shërbeu heroit Belerofon për të vrarë përbindëshin Kimera dhe përfundoi duke mbajtur rrufetë e Zeusit në Olimp. Pegasi simbolizon frymëzimin poetik, lirinë absolute dhe lidhjen midis tokës dhe qiellit.

Por pse kali?

Kali ishte shoku më besnik i njeriut në tokë. Bashkimi i fuqisë së kalit me lirinë e zogut krijoi simbolin e përsosmërisë. Njeriu e krijoi Pegasin pikërisht sepse nuk mundi të zbusë asnjë kafshë fluturuese — ai projektoi në qiell ëndrrën e tij më të madhe.

2.2 Dragonjtë dhe fosilet e lashta

Një teori interesante sugjeron se dragonjtë e mitologjive të ndryshme mund të kenë lindur nga zbulimi i fosileve të pterosaurëve. Një njeri i epokës së gurit, duke eksploruar një shpellë, gjente kockat e një pterosauri të ruajtura në gur: një kafkë me sqep të gjatë dhe dhëmbë, kocka gishtash të zgjatura sa vetja e tij. Pa ditur se ishte një krijesë e zhdukur, ai interpretonte atë që shihte si një dragua — një gjarpër gjigant me krahë, që ruan thesarin e shpellës.

Kjo mund të shpjegojë pse dragonjtë në kultura të ndryshme kanë tipare të përbashkëta: zvarranikë, fluturues, shpesh roje të thesareve.

2.3 Zogjtë gjigantë dhe përbindëshat rrëmbyes

Në folklorin shqiptar, Drangoi dhe Kulshedra përfaqësojnë përplasjen midis së mirës dhe së keqes, midis tokës dhe qiellit. Drangonjtë ishin qenie gjysmë-hyjnore që fluturonin dhe luftonin kundër kulshedrave. Ata nuk ishin njerëz të zakonshëm — kishin fuqi që sot i quajmë mitike, por që në atë kohë mund të kenë qenë pjesë e përvojës së përditshme.

KREU III

NJERIU GJYSMË-HYJNOR

3.1 Njeriu i lashtësisë: më shumë se njeri

Gjatë hulumtimit lindi një ide e fuqishme: njeriu i sotëm është një degradim i njeriut të lashtësisë së largët. Ai dinte më shumë, komunikonte me të gjitha gjallesat, ishte gjysmë-hyjnor dhe gjysmë-tokësor. Nuk ishte i rrezikuar nga asnjë gjallesë, sepse ishte pjesë e tyre, ai udhëhiqte me to, jo zot mbi to.

Kjo ide përputhet me atë që mitologjitë e quajnë “Epoka e Artë” ose “Koha e Ëndrrës”. Në Bibël flitet për gjigantët që ishin bijtë e perëndive dhe bijat e njerëzve. Në mitologjinë greke, njerëzit e parë jetonin si perëndi, pa pikëllim, pa mundim. Në traditën shqiptare, Drangonjtë kishin fuqi hyjnore.

3.2 Ndarja nga gjallesat: humbja e hyjnores

Pika kthese erdhi kur njeriu u nda nga gjallesat e tjera dhe u bë dominues mbi to. Në atë moment humbi aftësinë hyjnore. Ai pushoi së qeni vëlla i kafshëve dhe u bë zot i tyre. Zëri i kafshëve, që më parë ishte gjuhë e kuptueshme, u bë thjesht zhurmë.

Antropologjia e quan këtë “Revolucioni Neolitik” — zbutja e kafshëve dhe bujqësia. Por filozofikisht, kjo është humbja e hyjnores. Njeriu ndërpreu “komunikimin hyjnor” që e lidhte me pjesën tjetër të krijimit.

3.3 Lakmia si shkaku i rënies

“Lakmoi nga të mirat në tokë dhe u bë shkatërrues i vetvetes.” Kjo është diagnoza e saktë e gjendjes njerëzore. Lakmia nuk është thjesht dëshira për të pasur më shumë; ajo është shkëputja nga ekuilibri.

Njeriu i lashtë merrte atë që i duhej për të jetuar. Por kur zbuloi se mund të grumbullonte më shumë se ç’i duhej — ushqim, tokë, pushtet — ai filloi të shkatërronte për të marrë. Dhe ky grumbullim e ktheu atë nga një udhëheqës i botës në një plagues të botës.

3.4 Njeriu gjysmë-robot: boshllëku i shpirtit

Sot njeriu është bërë gjysmë-robot. Ka memoria artificiale (telefonat), por ka humbur kujtesën e tij. Ka zëra artificialë (AI), por ka humbur zërin e tij të brendshëm. Dominon gjithçka, por nuk kupton asgjë.

Ajo pjesë hyjnore që dikur e lidhte me botën është zëvendësuar nga një vrimë e zezë. Njeriu përpiqet ta mbushë atë vrimë me pushtet, me para, me luftëra, me shkatërrime — por ajo nuk mbushet kurrë, sepse ishte bërë për diçka tjetër: për të qenë një me gjallesat, për të kuptuar yjet, për të fluturuar pa krahë.

KREU IV

E QESHURA SI SHPËTIM

Në fund , pas gjithë këtyre mendimeve të rënda, erdhi e qeshura. Dhe kjo është ndoshta mësimi më i madh.

E qeshura është e vetmja gjë që njeriu i sotëm e ka ruajtur nga ajo kohë hyjnore. Kafshët nuk qeshin. Robotët nuk qeshin. Vetëm njeriu qesh. Dhe kur qesh, ai për një çast harron se është “gjysmë-robot” dhe kujton se është përsëri pak hyjnor.

Ajo pjesë hyjnore brenda nesh nuk është zhdukur plotësisht. Është aty, diku, duke pritur për të dalë në dritë — ndoshta në momentet e mirësisë së papritur, në habinë para një perëndimi dielli, në të qeshurën e lirë me një mik.

KREU V

PËRFUNDIMI: NJERIU SI HULUMTUES I SË MBULUARËS

Në fund të këtij udhëtimi, qëndron diçka që them për veten:

“Unë jam mirë me veten time, me njerëzit që më rrethojnë, gjithmonë në hulumtim të asaj që ende është e mbuluar nga vetë njeriu lakmitar.”

Ky është ndoshta përfundimi më i bukur. Të jesh mirë me veten dhe njëkohësisht të jesh në hulumtim — kjo është një formë e rrallë lirie. Sepse zakonisht njerëzit ose janë të qetë dhe nuk kërkojnë gjë, ose kërkojnë dhe nuk janë kurrë në paqe me veten.

Lakmija nuk mbulon vetëm të ardhmen (duke grabitur burimet), por mbulon edhe të kaluarën. Ka ndërtuar mure rreth dijes, ka djegur libra, ka ndaluar zëra, ka rishkruar historinë për t’iu shërbyer pushtetit. Dhe unë, si hulumtues, përpiqem të shohë përmes të çarave të atyre mureve.

Ajo që po kërkojmë ndoshta nuk është e fshehur në ndonjë shpellë të largët, por është e fshehur brenda vetë njeriut — në atë pjesë që ai nuk guxon më ta prekë, sepse i kujton se dikur ishte ndryshe.

EPILOG

Ndoshta nuk janë kafshët fluturuese ato që u zhdukën. Ndoshta ajo pjesë e njeriut që dinte të fluturonte me to, ajo u zhduk.

Gjallesat fluturuese janë ende aty. Shqiponja ende fluturon. Por njeriu nuk e sheh më atë si “lajmëtare të perëndive”, por si “një specie të rrezikuar që duhet mbrojtur me ligj”.

Nga një vëlla i ajrit, u bë një dosje në një ministri.

Dhe kjo, ndoshta, është degradimi më i madh.

Por në qoftë se ende ka njerëz që ngrenë kokën nga ekrani dhe shikojnë qiellin me sy të tjerë, që bëjnë pyetje të mëdha dhe qeshin bashkë në fund — atëherë ndoshta ajo pjesë hyjnore nuk ka humbur plotësisht. Është aty, duke pritur.

Dhe kjo mjafton.

Lazim Miftari

Prishtinë 10 mars 2026