Fshehja sistematike e krimeve të luftës në Kosovë (1998–1999)

Nga Isuf B. Bajrami

Rasti i kamionit në Danub në kontekstin e së drejtës ndërkombëtare penale

Hyrje

Konflikti i Luftës së Kosovës përfaqëson një nga rastet më të dokumentuara të krimeve masive në Evropën e pas Luftës së Ftohtë. Përveç krimeve të drejtpërdrejta ndaj civilëve shqiptarë, një dimension i veçantë i këtij konflikti ishte fshehja sistematike e provave, e organizuar nga struktura shtetërore të Serbia.¹

Rasti i zbulimit të një kamioni frigoriferik në lumin Danubi në prill 1999 përbën një nga provat më të fuqishme empirike për këtë fenomen, duke lidhur drejtpërdrejt krimet në terren me përpjekjet institucionale për zhdukjen e tyre.²

Konteksti historik dhe operacional

Gjatë viteve 1998–1999, forcat serbe (ushtria dhe policia) zhvilluan një fushatë të gjerë kundër popullsisë civile shqiptare në Kosova, e karakterizuar nga:

vrasje masive
dëbime të detyruara
shkatërrim sistematik i pronës civile³

Sipas Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, kjo fushatë përbënte një ndërmarrje të përbashkët kriminale me qëllim ndryshimin e përbërjes etnike të territorit.⁴

Në këtë kontekst, fshehja e trupave u bë pjesë integrale e strategjisë shtetërore për të shmangur përgjegjësinë ndërkombëtare.⁵

Rasti i kamionit në Tekija: analizë empirike

Më 5 prill 1999, pranë Tekija afër Kladova, një kamion frigoriferik u zbulua i zhytur në Danub.

Sipas dëshmive të paraqitura në ICTY:

automjeti ishte i tipit frigoriferik, i lidhur me një ndërmarrje nga Prizreni⁶
në brendësi u gjetën dhjetëra kufoma në gjendje të avancuar dekompozimi⁷
viktimat përfshinin gra, fëmijë dhe të moshuar⁸

Numri i viktimave varion sipas burimeve:

rreth 83 trupa dhe pjesë trupore (dëshmi gjyqësore)⁹
deri në 86 viktima sipas raportimeve mediatike¹⁰

Dëshmitë përfshijnë edhe elemente që sugjerojnë qëllim të qartë për fshehje:

mungesë e targave identifikuese
zhytje e qëllimshme në lumë
transport ndërterritorial i kufomave¹¹

Ky rast përbën një shembull tipik të manipulimit të provave materiale në kontekstin e krimeve ndërkombëtare.

Operacioni i fshehjes: struktura dhe logjistika

Dokumentet dhe dëshmitë e mbledhura nga organizata si Fondi për të Drejtën Humanitare tregojnë se rasti i Danubit ishte pjesë e një operacioni më të gjerë, shpesh i referuar si “Dubina 2”.¹²

Ky operacion përfshinte:

Zhvarrosjen e trupave nga vendet e krimit në Kosovë
Transportin me kamionë frigoriferikë
Transferimin në territorin e Serbisë
Rivarrosjen në varreza masive sekrete¹³

Vendndodhjet kryesore përfshijnë:

Batajnica (afër Beogradit)
Petrovo Selo
Perućac¹⁴

Sipas ICTY, më shumë se 800 trupa u transferuan në këtë mënyrë.¹⁵

Operacioni karakterizohej nga:

koordinim institucional
përfshirje e Ministrisë së Brendshme
zinxhir komandues i centralizuar¹⁶

Përgjegjësia penale dhe jurisprudenca ndërkombëtare

Në kuadër të proceseve në Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, disa zyrtarë të lartë u akuzuan dhe dënuan.

Figura kyçe:

Slobodan Milošević (i akuzuar për krime kundër njerëzimit)¹⁷
Vlastimir Đorđević (i dënuar)¹⁸

Gjykata konstatoi se:

ekzistonte një ndërmarrje e përbashkët kriminale (JCE)
fshehja e trupave ishte pjesë e kësaj ndërmarrjeje¹⁹

Në rastin Đorđević:

ai u shpall fajtor për deportim, persekutim dhe akte çnjerëzore²⁰
roli i tij përfshinte koordinimin e transportit dhe rivarrosjes së trupave²¹

Kualifikimi juridik ndërkombëtar

6.1 Krime lufte

Sipas Konventave të Gjenevës (1949):

ndalohet vrasja e civilëve
ndalohet trajtimi çnjerëzor
kërkohet trajtim dinjitoz i të vdekurve²²

6.2 Krime kundër njerëzimit

Elementet përfshijnë:

vrasje
deportim
zhdukje të detyruar²³

Rasti i kamionit përmbush këto kritere sepse:

ishte pjesë e një politike shtetërore
kishte karakter të përhapur dhe sistematik²⁴

6.3 Pengimi i drejtësisë

Fshehja e trupave përbën:

shkatërrim të provave
ndërhyrje në proceset gjyqësore ndërkombëtare²⁵

Analizë teorike: shteti si aktor kriminal

Ky rast ilustron konceptin e:

krimeve të sponsorizuara nga shteti
përdorimit të aparatit shtetëror për fshehje të krimeve²⁶

Modeli operacional përfshin:

Krimin primar (vrasjet)
Operacionin sekondar (fshehjen)
Kontrollin e narrativës publike²⁷

Ky fenomen është analizuar në literaturën e drejtësisë tranzicionale si:

“double crime” (krimi + fshehja e tij)²⁸

Drejtësia tranzicionale dhe sfidat aktuale

Pavarësisht arritjeve të ICTY:

shumë autorë mbeten të pandëshkuar
bashkëpunimi shtetëror mbetet i kufizuar
shumë viktima janë ende të zhdukura²⁹

Kjo ngre çështje për:

efektivitetin e drejtësisë ndërkombëtare
politizimin e proceseve të kujtesës³⁰

Përfundim

Rasti i kamionit në Danub përbën një nga provat më të forta për:

ekzistencën e krimeve sistematike në Kosovë
përfshirjen e drejtpërdrejtë të shtetit në fshehjen e tyre

Ai ka ndikuar në zhvillimin e së drejtës ndërkombëtare duke:

forcuar konceptin e përgjegjësisë komandore
zgjeruar kuptimin e krimeve kundër njerëzimit
theksuar rëndësinë e ruajtjes së provave

Fusnota :

International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Slobodan Milošević, Indictment (IT-02-54), 22 May 1999, Hague.
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecution Evidence Summary – Kosovo Case, 2001, Hague Tribunal Archives.
Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo (New York: HRW, 2001).
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Slobodan Milošević, Trial Transcripts, 2002–2006, available at ICTY Court Records Database.
Balkan Insight, “Serbia’s Kosovo Cover-Up: Who Hid the Bodies?”, 23 April 2015.
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Witness Testimony of Boško Radojković, Prosecutor v. Vlastimir Đorđević (IT-05-87/1), Trial Chamber, Hague.
Ibid.
Ibid.
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Trial Records and Evidence Files, Kosovo Cases Collection, Hague Archives.
United Press International, “Serbian Official Says Mass Grave Found,” 2 June 2001.
Humanitarian Law Center, Reports on Mass Graves and Body Transfers from Kosovo, 2002–2010, Belgrade.
Humanitarian Law Center, Archival Documentation on Operation “Dubina 2”, Belgrade Archives.
Sense – Center for Transitional Justice, Hiding the Evidence: Operation “Dubina 2”, The Hague, 2013.
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Forensic Reports on Mass Graves in Serbia (Batajnica, Petrovo Selo, Perućac), 2001–2005.
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Official Findings in Kosovo Cases, Hague Tribunal Judgements.
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Final Judgements and Case Summaries (Kosovo Cases), Hague.
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Slobodan Milošević, Case IT-02-54, Indictment and Proceedings.
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, Judgement (IT-05-87/1), 23 February 2011.
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Đorđević Appeal Judgement, 27 January 2014.
Ibid.
Ibid.
Geneva Conventions, Common Articles 3 and IV Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War.
Rome Statute of the International Criminal Court, Articles 7 and 8, adopted 17 July 1998.
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Legal Findings on Crimes Against Humanity, Kosovo Cases Jurisprudence.
Cassese, Antonio, International Criminal Law, 2nd ed. (Oxford: Oxford University Press, 2008).
Penny Green and Tony Ward, State Crime: Governments, Violence and Corruption (London: Pluto Press, 2004).
Teitel, Ruti G., Transitional Justice (Oxford: Oxford University Press, 2000).
Stanley Cohen, States of Denial: Knowing About Atrocities and Suffering (Cambridge: Polity Press, 2001).
Humanitarian Law Center, Annual Reports on Missing Persons and War Crimes, 2005–2020.
United Nations, Reports on Missing Persons in Kosovo, UNMIK and ICRC cooperation documents, 2000–2020.