E drejta për përdorimin e gjuhës amtare në arsimin e lartë në Maqedoninë e Veriut

Nga Isuf B. Bajrami

“Barazia për të drejtën e gjuhës amtare nuk është luks, por një e drejtë themelore dhe e patjetërsueshme që lidhet drejtpërdrejt me identitetin, dinjitetin dhe mundësitë e barabarta në shoqëri.”

Hyrje

E drejta për përdorimin e gjuhës amtare është një komponent themelor i të drejtave të njeriut dhe i barazisë substanciale. Në arsimin e lartë, kjo e drejtë garanton pjesëmarrje të barabartë në procesin akademik dhe mundësi reale për avancim profesional.

Në Shkup, studentët shqiptarë përballen me pengesa të vazhdueshme në ushtrimin e së drejtës për të dhënë provime në gjuhën shqipe, pavarësisht që kjo e drejtë është e garantuar kushtetueshëm dhe ligjërisht¹. Ky hendek midis ligjit dhe praktikës cenon të drejtat themelore të grupit etnik shqiptar, që është autokton dhe bashkë-shtetformues, dhe ndikon negativisht në avancimin akademik.

Konteksti historik dhe politik

Para Marrëveshjes së Ohrit (2001), shqiptarët autoktonë përballeshin me diskriminim sistematik në administratë dhe arsim, dhe përdorimi i gjuhës shqipe ishte i kufizuar ose i ndaluar në institucionet shtetërore². Pas Marrëveshjes së Ohrit, u vendosën bazat ligjore për njohjen e gjuhës shqipe si gjuhë zyrtare në nivel lokal dhe administrativ, duke përfshirë arsimin³. Megjithatë, implementimi në arsimin e lartë mbetet i fragmentuar, sidomos për provimet në jurisprudencë dhe lëndët praktike⁴.

Konteksti ligjor dhe kushtetues

Kushtetuta e vendit

Nenet 7 dhe 9 të Kushtetutës garantojnë barazi dhe ndalojnë diskriminim mbi baza gjuhësore dhe etnike⁵.
Institucionet publike, përfshirë universitetet, kanë detyrim të sigurojnë të drejta gjuhësore për të gjithë qytetarët⁵.

Ligji për arsimin e lartë

Universitetet duhet të ofrojnë vlerësim të drejtë dhe jodiskriminues, duke përfshirë përdorimin e gjuhës amtare⁶.
Çdo pengesë administrative që ndalon përdorimin e gjuhës shqipe konsiderohet shkelje ligjore⁶.

Ligji për përdorimin e gjuhëve

Ligji për përdorimin e gjuhëve (2018) shton detyrimin për përdorimin e gjuhës shqipe në institucionet shtetërore dhe arsimin publik⁷.
Pengesat sistematike në provime përbëjnë shkelje të qartë ligjore dhe kushtetuese⁷.

Standardet ndërkombëtare

Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR)

Nenet 26–27 të Pactit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike garantojnë barazi dhe ndalojnë diskriminimin mbi baza gjuhësore¹¹. Komiteti për të Drejtat e Njeriut nënvizon detyrimin e shtetit për të eliminuar çdo formë diskriminimi dhe për të siguruar zbatimin praktik¹¹.

Këshilli i Evropës

Framework Convention for the Protection of National Minorities kërkon promovimin e identitetit gjuhësor dhe akses të barabartë në arsim¹². Jurisprudenca e ECHR ka vendosur se pengesa administrative për përdorimin e gjuhës amtare mund të përbëjë shkelje të të drejtave të njeriut¹³.

Bashkimi Evropian

Kriteret e Kopenhagës kërkojnë respektimin e të drejtave të grupeve etnike autoktone dhe sundimin e ligjit¹⁴. Moszbatimi praktik i këtyre të drejtave përbën pengesë për integrimin evropian¹⁴.

Të dhëna dhe statistika

Rreth 40% e studentëve në Universitetin “Nënë Tereza” janë shqiptarë¹⁵.
Vetëm 30% e provimeve mund të jepen në gjuhën shqipe, kryesisht për lëndët teorike¹⁵.
Mungesa e materialeve akademike dhe stafit të kualifikuar rrit pengesat administrative dhe akademike¹⁶.

Shembuj konkretë:

Studentët shqiptarë shpesh detyrohen të japin provime në maqedonisht, pavarësisht se ligji u lejon të zgjedhin gjuhën amtare¹⁶.
Stafi i fakultetit shpesh nuk ofron konsultime në gjuhën shqipe, duke penguar përgatitjen për provime dhe avancimin akademik¹⁶.

Problemet kryesore

Moszbatim sistematik i provimeve në gjuhën shqipe.
Diskriminim indirekt ndaj studentëve shqiptarë në avancim akademik.
Kontradiktë midis deklaratave ndërkombëtare dhe praktikës lokale.
Mungesë mekanizmash monitorimi dhe auditimi për zbatimin e ligjit.

Dimensioni politik dhe ndërkombëtar: Takimi në SHBA

SHBA shpesh promovon të drejtat e grupeve etnike autoktone dhe përdorimin e gjuhës shqipe në forume ndërkombëtare¹³.
Realiteti në vend tregon një hendek të qartë midis deklaratave dhe praktikës: institucionet nuk mundësojnë provime në gjuhën shqipe në mënyrë sistematike¹³.
Ky hendek tregon një standard të dyfishtë dhe cenon kredibilitetin institucional dhe reputacionin ndërkombëtar¹³.

Përfundime dhe rekomandime

Përfundime:

E drejta për përdorimin e gjuhës shqipe është e garantuar ligjërisht dhe kushtetueshëm.
Moszbatimi në praktikë është shkelje e rendit kushtetues dhe cenim i barazisë.
Dualizmi midis deklaratave ndërkombëtare dhe praktikës dobëson kredibilitetin institucional.

Rekomandime:

Sigurimi i provimeve në gjuhën shqipe në mënyrë sistematike.
Krijimi i mekanizmave mbikëqyrës për zbatimin e ligjit.
Përfshirja e SHBA dhe organizatave ndërkombëtare në monitorimin e situatës.
Harmonizimi i praktikës me standardet e Bashkimit Evropian dhe Këshillit të Evropës.
Përdorimi i gjuhës shqipe si shembull real në forume ndërkombëtare, jo vetëm në deklarata diplomatike.

Fusnota:

¹ Marrëveshja e Ohrit, “Framework Agreement”, 13 gusht 2001, dokument i publikuar nga Zyra e OHR-it, Shkup, https://www.ohr.int

² Arkivi Shtetëror i Maqedonisë, dokumente historike mbi politikën gjuhësore para 2001, Fondet Qeveritare, Shkup

³ Ligji për përdorimin e gjuhëve, Nr. 24/2018, Kuvendi i Maqedonisë së Veriut, Shkup

⁴ Raportet për studentët shqiptarë në arsimin e lartë (2023–2025), Universiteti “Nënë Tereza”, Shkup (botim joformal)

⁵ Kushtetuta e Maqedonisë së Veriut, Nenet 7 dhe 9 (1991, me amendamente 2001)

⁶ Ligji për arsimin e lartë, Nr. 82/2018, Ministria e Arsimit dhe Shkencës, Shkup

⁷ Ligji për përdorimin e gjuhëve, Nr. 24/2018, Nenet 3–5, Kuvendi i Maqedonisë së Veriut, Shkup

⁸ ICCPR (1966), United Nations Treaty Series; Human Rights Committee, General Comment No. 18 (1989)

⁹ Framework Convention for the Protection of National Minorities, Këshilli i Evropës (1995); ECHR, D.H. and Others v. Czech Republic, Application No. 57325/00, 2007

¹⁰ Kriteret e Kopenhagës (1993–1995), dokumente zyrtare të Bashkimit Evropian mbi zgjerimin dhe të drejtat e pakicave

¹¹ Universiteti “Nënë Tereza”, Raporti Vjetor i Studentëve Shqiptarë, 2023, Fakulteti Juridik, Shkup (botim i brendshëm)

¹² Intervista me përfaqësues studentorë, Shkup, 2023–2026 (dokumentim i Parlamentit Studentor)

¹³ Departamenti Amerikan i Shtetit, Country Reports on Human Rights Practices: North Macedonia, 2023; Freedom House, Freedom in the World 2023, raport vjetor

¹⁴ Komisioni Evropian, Enlargement Strategy Reports, 2023

¹⁵ Universiteti “Nënë Tereza”, Raporti i Demografisë së Studentëve, 2023

¹⁶ Anketë e brendshme dhe intervista me staf akademik, 2023–2025

Vendi i Lekës; 06.04.2026