ARBËRESHËT E ITALISË – NJË PARADIGMË E VAZHDIMËSISË HISTORIKE, IDENTITARE DHE KULTURORE TË KOMBIT SHQIPTAR NË HAPËSIRËN EVROPIANE

(Studim historiko-juridik, kulturologjik dhe albanologjik mbi mbijetesën e identitetit shqiptar, trashëgiminë arbëreshe dhe rëndësinë e saj në qytetërimin evropian)

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Komunitetet arbëreshe të Italisë përbëjnë një nga fenomenet më të rëndësishme historike dhe kulturore të diasporës shqiptare. Për më shumë se pesë shekuj, ato kanë ruajtur gjuhën, kujtesën historike, traditat, besimin, folklorin dhe vetëdijen kombëtare, duke krijuar një model të rrallë të vazhdimësisë identitare jashtë territorit etnik shqiptar. Ky studim synon të analizojë formimin historik të komuniteteve arbëreshe, mekanizmat e ruajtjes së identitetit të tyre, kontributin në zhvillimin e kulturës dhe të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, si dhe rëndësinë që ato paraqesin për studimet albanologjike dhe për diplomacinë kulturore bashkëkohore. Përmes një qasjeje ndërdisiplinore, argumentohet se arbëreshët nuk janë vetëm trashëgimtarë të historisë shqiptare, por edhe bartës aktivë të një qytetërimi kulturor që pasuron mozaikun evropian.

Në historinë e kombeve ekzistojnë komunitete, të cilat, përmes qëndrueshmërisë së tyre historike dhe kulturore, shndërrohen në referenca të rëndësishme për studimin e identitetit kolektiv dhe të vazhdimësisë qytetëruese. Në historinë e kombit shqiptar, një vend të tillë e zënë arbëreshët e Italisë. Ata përfaqësojnë një nga dëshmitë më autentike të mbijetesës së identitetit shqiptar jashtë hapësirës etnike, duke ruajtur për më shumë se pesë shekuj elementet themelore të qenies kombëtare.

Fenomeni arbëresh nuk mund të reduktohet në një histori migrimi. Ai përfaqëson një proces kompleks historik, kulturor dhe antropologjik, në të cilin ndërthuren kujtesa kolektive, tradita, gjuha, besimi, organizimi shoqëror dhe vetëdija për prejardhjen. Pikërisht kjo e bën komunitetin arbëresh një objekt studimi me rëndësi jo vetëm për historiografinë shqiptare, por edhe për albanologjinë, antropologjinë kulturore, sociologjinë e diasporës dhe studimet evropiane mbi mbrojtjen e trashëgimisë kulturore.

Në një kohë kur globalizimi ushtron ndikim të vazhdueshëm mbi identitetet kombëtare dhe kulturore, përvoja historike e arbëreshëve dëshmon se identiteti nuk mbijeton rastësisht. Ai ruhet përmes institucioneve familjare, arsimit, jetës fetare, traditave, gjuhës dhe ndërgjegjes historike të një komuniteti.

Kur viziton vendbanimet arbëreshe në Kalabri, Sicili, Bazilikatë, Molize apo Pulia, nuk përballesh vetëm me një realitet kulturor lokal. Përballesh me një pjesë të historisë shqiptare që vazhdon të jetojë. Dëgjimi i gjuhës arbëreshe, tingujt e këngëve tradicionale, kostumet popullore, liturgjia bizantine dhe mikpritja karakteristike krijojnë ndjesinë se historia nuk është ndërprerë kurrë.

Për çdo shqiptar, takimi me arbëreshët është një përjetim i thellë emocional dhe intelektual. Është e pamundur të mos ndiesh mallëngjim dhe krenari kur sheh se si një komunitet, i ndarë fizikisht nga trojet e veta që nga shekulli XV, ka arritur të ruajë me përkushtim gjuhën, kulturën dhe vetëdijen e tij kombëtare. Ata janë shqiptarë që frymëzojnë respekt, sepse dëshmojnë se dashuria për rrënjët historike mund të triumfojë mbi kohën, largësinë dhe ndryshimet politike.

Korniza historike e migrimeve arbëreshe dhe konteksti gjeopolitik i shekujve XV–XVI

Vendosja e shqiptarëve në Italinë Jugore lidhet ngushtë me zhvillimet dramatike që përjetoi Ballkani gjatë gjysmës së dytë të shekullit XV. Zgjerimi i Perandorisë Osmane, pas rënies së Kostandinopojës më 1453, ndryshoi rrënjësisht ekuilibrat politikë në Evropën Juglindore. Në këtë kontekst historik, Principatat Shqiptare, nën udhëheqjen e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, zhvilluan një nga rezistencat më të rëndësishme të kohës kundër ekspansionit osman.

Pas vdekjes së Skënderbeut, më 17 janar 1468, dhe sidomos pas rënies së qyteteve të fundit shqiptare nën sundimin osman, një numër i konsiderueshëm familjesh shqiptare u detyruan të largoheshin nga vendlindja. Këto lëvizje nuk ishin migrime të zakonshme ekonomike, por shpërngulje të imponuara nga rrethanat politike dhe ushtarake. Shumë prej tyre gjetën strehim në territoret e Mbretërisë së Napolit, ku u vendosën me lejen e autoriteteve të kohës dhe krijuan bashkësi të reja që ruajtën organizimin e tyre shoqëror dhe kulturor.

Ky proces historik shënon fillimin e një kapitulli të ri në historinë shqiptare: lindjen dhe zhvillimin e botës arbëreshe, e cila do të bëhej një nga bartëset më besnike të identitetit shqiptar jashtë atdheut.

Gjuha arbëreshe si dëshmi e gjallë e shqipes së vjetër dhe objekt i albanologjisë moderne

Një nga elementet më të rëndësishme që e bën komunitetin arbëresh unik në hapësirën evropiane është gjuha e tyre. Arbërishtja përfaqëson një variant arkaik të shqipes, i cili ka ruajtur struktura fonetike, leksikore dhe sintaksore të shekujve XV–XVI, duke u zhvilluar në kushte të veçanta izolimi relativ nga zhvillimet gjuhësore të territorit amë. Ky fakt e ka shndërruar arbërishten në një objekt studimi me rëndësi të veçantë për gjuhësinë historike, dialektologjinë dhe albanologjinë bashkëkohore.

Për albanologjinë, gjuha arbëreshe ka një vlerë të jashtëzakonshme shkencore, pasi ajo shërben si një “arkiv i gjallë” i historisë së gjuhës shqipe. Në të ruhen forma të hershme fonetike, struktura gramatikore arkaike, një fond i pasur leksikor, si dhe elemente të trashëguara nga periudha paraosmane. Këto karakteristika u kanë mundësuar studiuesve të rindërtojnë me më shumë saktësi evolucionin historik të gjuhës shqipe dhe të kuptojnë zhvillimin e saj në raport me gjuhët e tjera të rajonit ballkanik.

Për më tepër, arbërishtja nuk mbeti një relike gjuhësore e izoluar. Ajo u kultivua në letërsi, në traditën gojore, në këngët epike, në poezinë lirike dhe në tekstet liturgjike të ritit bizantin. Kjo dëshmon se komunitetet arbëreshe nuk u kufizuan vetëm në ruajtjen pasive të gjuhës, por e zhvilluan atë si mjet krijimtarie artistike, komunikimi dhe edukimi kombëtar.

Figura madhore si Jeronim De Rada, Zef Serembe, Gavril Dara i Riu, Françesk Santori, Dhimitër Kamarda dhe shumë personalitete të tjera arbëreshe e ngritën arbërishten në nivelin e një gjuhe të mirëfilltë letrare. Përmes krijimtarisë së tyre, ata jo vetëm ruajtën trashëgiminë gjuhësore të të parëve, por kontribuuan drejtpërdrejt në formësimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe në përgatitjen ideologjike të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

Në këtë kuptim, gjuha arbëreshe nuk është vetëm një instrument komunikimi. Ajo është një monument i gjallë i qytetërimit shqiptar, një dëshmi autentike e vazhdimësisë historike të kombit dhe një urë e fuqishme që lidh Shqipërinë mesjetare me kombin shqiptar të kohëve moderne.

Organizimi shoqëror, institucionet fetare dhe roli i Kishës Bizantine (Italo-Shqiptare)

Ruajtja e identitetit arbëresh nuk mund të shpjegohet vetëm me forcën e kujtesës historike. Ajo është rezultat i funksionimit të një sistemi të qëndrueshëm institucionesh shoqërore, fetare dhe familjare, të cilat për më shumë se pesë shekuj siguruan vazhdimësinë e kulturës shqiptare në Itali.

Një rol vendimtar në këtë proces ka luajtur Kisha Bizantine Italo-Shqiptare. Duke ruajtur ritin lindor në bashkësi me Selinë e Shenjtë, ajo u bë një nga institucionet më të rëndësishme të identitetit arbëresh. Liturgjia në gjuhën greke dhe më pas në arbërisht, ruajtja e traditave kishtare lindore dhe edukimi fetar i brezave të rinj krijuan një bazë të fortë për mbrojtjen e identitetit kulturor dhe shpirtëror.

Kisha nuk ishte vetëm institucion fetar. Ajo ishte një qendër arsimi, kulture, botimesh, ruajtjeje të gjuhës dhe transmetimi të kujtesës historike. Priftërinjtë, murgjit dhe intelektualët arbëreshë u shndërruan në mbrojtësit më të rëndësishëm të trashëgimisë shqiptare gjatë periudhave kur vetë Shqipëria ndodhej nën sundimin osman.

Po aq i rëndësishëm ka qenë edhe institucioni i familjes arbëreshe. Familja ruajti gjuhën amtare, zakonet tradicionale, respektin ndaj të parëve, ceremonitë familjare, këngët popullore dhe edukimin kombëtar të brezave të rinj. Pikërisht brenda familjes u transmetua ndjenja e përkatësisë shqiptare, duke e bërë identitetin arbëresh një identitet të jetuar përditë dhe jo thjesht një kujtesë historike.

Ky bashkëveprim ndërmjet familjes, kishës dhe komunitetit krijoi një model të rrallë të rezistencës kulturore, i cili edhe sot përbën objekt studimi për antropologjinë kulturore, sociologjinë e diasporës dhe studimet mbi mbrojtjen e identiteteve historike në Evropë.

Trashëgimia kulturore dhe roli i arbëreshëve në Rilindjen Kombëtare Shqiptare

Arbëreshët nuk kanë qenë vetëm ruajtës besnikë të identitetit historik shqiptar, por edhe protagonistë të rëndësishëm të rilindjes së vetëdijes kombëtare shqiptare gjatë shekullit XIX. Në një kohë kur trojet shqiptare ndodheshin nën sundimin osman dhe zhvillimi i arsimit, kulturës dhe jetës politike shqiptare përballej me pengesa të shumta, kolonitë arbëreshe të Italisë u shndërruan në qendra të rëndësishme të mendimit kombëtar shqiptar.

Në këto qendra u botuan libra, gazeta, revista dhe studime shkencore, u zhvillua krijimtaria letrare dhe u artikuluan për herë të parë shumë nga idetë politike e kulturore që më vonë do të bëheshin pjesë e programit të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Në këtë aspekt, arbëreshët përbëjnë një hallkë të pazëvendësueshme ndërmjet Shqipërisë mesjetare dhe Shqipërisë moderne.

Figura madhore si Jeronim De Rada, Zef Serembe, Gavril Dara i Riu, Françesk Santori, Dhimitër Kamarda, Anselmo Lorekio, Giuseppe Schiro dhe shumë intelektualë të tjerë arbëreshë dhanë një kontribut të jashtëzakonshëm në letërsi, gjuhësi, historiografi, publicistikë dhe mendim politik. Veprimtaria e tyre ndikoi drejtpërdrejt në zgjimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe në afirmimin ndërkombëtar të çështjes shqiptare.

Në veçanti, Jeronim De Rada konsiderohet një nga themeluesit e letërsisë moderne shqiptare dhe një nga ideologët më të rëndësishëm të Rilindjes Kombëtare. Përmes veprave të tij poetike, publicistike dhe politike, ai afirmoi idenë e unitetit kombëtar shqiptar, rëndësinë e gjuhës shqipe dhe domosdoshmërinë e ringjalljes kulturore të kombit.

Kontributi i arbëreshëve nuk kufizohet vetëm në letërsi. Ata morën pjesë në organizimin e kongreseve shkencore, në studimet albanologjike, në mbështetjen e arsimit shqip dhe në krijimin e lidhjeve kulturore ndërmjet shqiptarëve të Ballkanit dhe botës perëndimore. Në këtë mënyrë, diaspora arbëreshe u shndërrua në një urë të fuqishme komunikimi ndërmjet qytetërimit shqiptar dhe atij evropian.

Arbëreshët si model evropian i mbrojtjes së identitetit kulturor

Në dritën e zhvillimeve bashkëkohore mbi mbrojtjen e diversitetit kulturor, komunitetet arbëreshe përfaqësojnë një nga modelet më të suksesshme të ruajtjes së identitetit etnokulturor në Evropë. Për më shumë se pesë shekuj, ata kanë dëshmuar se është e mundur të integrohesh plotësisht në shtetin ku jeton, pa humbur gjuhën, traditat, kujtesën historike dhe vetëdijen kombëtare.

Ky model përputhet plotësisht me parimet moderne të mbrojtjes së trashëgimisë kulturore, të diversitetit gjuhësor dhe të të drejtave të komuniteteve historike, të mbështetura nga instrumentet juridike ndërkombëtare dhe evropiane. Përvoja arbëreshe dëshmon se identiteti nuk mbrohet me izolim, por me edukim, kulturë, institucione dhe ndërgjegje historike.

Në këtë kuptim, arbëreshët janë një shembull referues jo vetëm për shqiptarët, por edhe për shumë komunitete të tjera historike në Evropë që synojnë të ruajnë trashëgiminë e tyre kulturore në kushtet e globalizimit.

Po aq i rëndësishëm është edhe roli i tyre në diplomacinë kulturore. Arbëreshët kanë qenë dhe mbeten ambasadorë natyrorë të kulturës shqiptare në Itali dhe në Evropë. Përmes veprimtarisë së tyre shkencore, artistike, fetare dhe kulturore, ata kanë krijuar ura mirëkuptimi ndërmjet popullit shqiptar dhe popujve të tjerë evropianë, duke afirmuar vlerat universale të qytetërimit shqiptar.

Në këtë prizëm, trashëgimia arbëreshe nuk është vetëm pjesë e historisë së kombit shqiptar. Ajo është një pjesë e çmuar e trashëgimisë kulturore evropiane dhe një dëshmi se identitetet historike mund të mbijetojnë, të zhvillohen dhe të kontribuojnë në pasurimin e qytetërimit të përbashkët.

Analiza historike, juridike, kulturore dhe albanologjike e paraqitur në këtë studim dëshmon se komunitetet arbëreshe të Italisë përfaqësojnë një nga rastet më të suksesshme të mbijetesës dhe të vazhdimësisë së identitetit kombëtar në historinë evropiane. Për më shumë se pesë shekuj, ato kanë ruajtur gjuhën, kujtesën historike, traditat, besimin, folklorin dhe vetëdijen për prejardhjen shqiptare, duke krijuar një model unik të rezistencës kulturore dhe të qëndrueshmërisë identitare.

Fenomeni arbëresh tejkalon kufijtë e një historie të zakonshme migrimi. Ai përfaqëson një proces të vazhdueshëm të ruajtjes dhe të ripërtëritjes së identitetit kombëtar në rrethana të reja politike, shoqërore dhe kulturore. Në këtë kuptim, arbëreshët nuk janë vetëm pasardhës të shqiptarëve të larguar nga trojet e tyre në shekullin XV, por bartës aktivë të një trashëgimie historike që ka mbijetuar falë forcës së familjes, institucioneve fetare, arsimit, kulturës dhe ndërgjegjes së lartë kombëtare.

Nga këndvështrimi i albanologjisë, arbërishtja mbetet një nga burimet më të rëndësishme për studimin e historisë së gjuhës shqipe, ndërsa letërsia, folklori dhe tradita shpirtërore arbëreshe përbëjnë një pasuri të pazëvendësueshme për kulturën shqiptare. Po kështu, kontributi i intelektualëve arbëreshë në Rilindjen Kombëtare Shqiptare dëshmon se diaspora mund të luajë një rol vendimtar në formësimin e identitetit dhe të vetëdijes politike të një kombi.

Në planin juridik dhe ndërkombëtar, përvoja arbëreshe harmonizohet me parimet bashkëkohore të mbrojtjes së diversitetit kulturor, të drejtave gjuhësore dhe ruajtjes së trashëgimisë shpirtërore të komuniteteve historike. Ajo dëshmon se integrimi në një shtet demokratik nuk nënkupton asimilim, por mund të ndërtohet mbi respektimin e identitetit, të kujtesës historike dhe të pluralizmit kulturor.

Në të njëjtën kohë, arbëreshët kanë luajtur dhe vazhdojnë të luajnë një rol të rëndësishëm në diplomacinë kulturore ndërmjet Shqipërisë, Kosovës, Italisë dhe Evropës. Ata janë ura më e natyrshme e dialogut ndërkulturor dhe një dëshmi e gjallë se qytetërimi shqiptar ka qenë dhe mbetet pjesë organike e qytetërimit evropian.

Prandaj, mbrojtja dhe promovimi i trashëgimisë arbëreshe nuk është vetëm një detyrim moral ndaj historisë së kombit shqiptar, por edhe një përgjegjësi shkencore, kulturore dhe institucionale me rëndësi ndërkombëtare. Ruajtja e gjuhës arbëreshe, e monumenteve kulturore, e traditave, e arkivave, e letërsisë dhe e kujtesës historike përbën një investim të drejtpërdrejtë në ruajtjen e një pjese të rëndësishme të trashëgimisë kulturore evropiane.

Në përfundim, arbëreshët e Italisë mbeten dëshmia më bindëse se identiteti kombëtar nuk përcaktohet vetëm nga kufijtë politikë apo nga afërsia gjeografike. Ai jeton përmes gjuhës, kulturës, kujtesës historike, traditës dhe ndërgjegjes kolektive. Pikërisht për këtë arsye, bota arbëreshe duhet të konsiderohet një nga shtyllat më të rëndësishme të vazhdimësisë historike të kombit shqiptar dhe një vlerë e çmuar e trashëgimisë kulturore të Evropës.

“Arbëreshët nuk janë thjesht kujtesa e një mërgimi pesëshekullor; ata janë vazhdimësia e gjallë e shpirtit shqiptar në zemër të Evropës. Historia e tyre dëshmon se një komb mund të mbijetojë përtej kufijve shtetërorë, për aq kohë sa ruan gjuhën, kulturën, traditën dhe vetëdijen për identitetin e vet. Prandaj, arbëreshët përbëjnë jo vetëm një krenari të historisë shqiptare, por edhe një pasuri të qytetërimit evropian dhe një model universal të qëndrueshmërisë kulturore.”