Akrobacionet politiko-ushtarake të Aleksandar Vuçiçit: nga Snajperist në Sarajevo deri në Zonën Tokësore të Sigurisë pranë kufirit me Kosovën

Nga Isuf B. Bajrami

Politika e sigurisë dhe veprimet ushtarake të Serbisë nën udhëheqjen e presidentit Aleksandar Vuçiç pasqyrojnë një model të kombinuar të “akrobacioneve politiko-ushtarake” që shërbejnë si instrument për demonstrim fuqie dhe presion politik. Nga aktivitetet e hershme të Snajperistëve në kontekstin e tensioneve të Bosnjës e deri tek stërvitjet në Zonën Tokësore të Sigurisë pranë kufirit me Kosovën, veprimet kanë një përshkallëzim të qëllimshëm në afërsi të komuniteteve të ndjeshme etnikisht (Bieber, 2020; Judah, 2009).¹

Analiza e këtyre veprimeve tregon dy dimensione kryesore:

Dimensoni politik: Stërvitjet ushtarake dhe prezenca e forcave të armatosura pranë kufirit shërbejnë si mjet për mesazhe simbolike dhe presion mbi komunitetet shqiptare, duke krijuar një ambient frike dhe pasigurie. Ky model ka precedent historik në rajon, ku demonstrimet e forcës shërbejnë për të konsoliduar pozita politike brenda vendit dhe për të dërguar sinjale ndërkombëtare (Bieber, 2020).
Dimensoni ushtarak: Përzgjedhja e zonave të stërvitjeve, shpesh pranë vendbanimeve shqiptare ndërkohë që ekzistojnë alternativa neutrale (si Vrtogoshi), tregon një strategji taktike për presion psikologjik dhe kontroll të territorit. Kjo përputhet me parimet e proporcionalitetit dhe nevojës së justifikimit të aktiviteteve sipas së drejtës ndërkombëtare, por krijon tensione të dukshme në marrëdhëniet etnike dhe rajonale (Dinstein, 2011; Schmitt, 2017).

Në këtë kuadër, analiza e veprimeve të Vuçiçit nuk mund të kufizohet thjesht tek aspektet teknike ushtarake, por kërkon një qasje të integruar që përfshin drejtësinë ndërkombëtare, mekanizmat e OSCE-së për transparencë dhe jurisprudencën e ECtHR mbi të drejtat e komuniteteve civile. Rezultati është një kuadër i qartë për të kuptuar se si akrobacionet politiko-ushtarake shërbejnë si instrument për ndryshimin e status quo-së rajonale dhe presion mbi popullsitë etnike.

1.Implikimet e sigurisë të stërvitjeve ushtarake pranë zonave të banuara: rasti i Bujanocit

Zhvillimi i stërvitjeve ushtarake nga Serbia në territorin e Komunës së Bujanocit, në afërsi të kufirit me Republikën e Kosovës, përbën një çështje komplekse në ndërthurjen e sigurisë rajonale, sovranitetit shtetëror dhe respektimit të të drejtave të njeriut. Ndërsa shtetet kanë të drejtë të zhvillojnë aktivitetet ushtarake brenda territorit të tyre, kjo e drejtë nuk është absolute dhe i nënshtrohet kufizimeve të parashikuara nga e drejta ndërkombëtare dhe standardet evropiane (Dinstein, 2011:142; Schmitt, 2017:88).¹

Sovraniteti dhe kufizimet e tij

Sovraniteti shtetëror është themel i të drejtës ndërkombëtare, por nuk mund të shërbejë si mburojë për shkelje të të drejtave themelore të popullsisë civile. Jurisprudenca e ECtHR ka theksuar parimin e “balancës së drejtë” midis interesit publik dhe të drejtave individuale (ECtHR, 1982: Sporrong and Lönnroth v. Sweden). Dinstein (2011:142) dhe Schmitt (2017:88) argumentojnë se veprimet ushtarake pranë zonave të banuara duhet të jenë proporcionalisht të justifikuara dhe transparente.

Transparenca dhe parashikueshmëria

Dokumenti i Vjenës i OSCE-së (2011) vendos masa për njoftime paraprake dhe shkëmbim informacioni mbi aktivitetet ushtarake:

Njoftime paraprake për stërvitje mbi pragjet e caktuara²,
Shkëmbim të të dhënave mbi forcën dhe lëvizjet³,
Inspektime dhe verifikime⁴.

Henderson (2013:57) dhe O’Connell (2016:88) theksojnë se shmangia e informimit mbi aktivitetet që prekin popullatën civile cenon besimin dhe krijon efekt psikologjik negativ.

Parimi i proporcionalitetit dhe përzgjedhja e vendndodhjes

Ekzistenca e zonave alternative si Vrtogoshi, e cila nuk prek drejtpërdrejt popullatën civile, ngre pyetje mbi arsyeshmërinë e zhvillimit të stërvitjeve në hapësirën ndërmjet vendbanimeve shqiptare Breznica dhe Muhovci.

Sipas jurisprudencës së ECtHR, çdo ndërhyrje duhet të jetë e domosdoshme dhe proporcionale (ECtHR, 1982: Sporrong and Lönnroth v. Sweden). Dinstein (2011:149) dhe Schmitt (2017:92) nënvizojnë se parimi i proporcionalitetit është themelor për aktivitetet ushtarake pranë zonave të banuara, duke përfshirë vendndodhjen dhe kohëzgjatjen e stërvitjes.

E drejta e pronës

Neni 1 i Protokollit Nr. 1 të ECHR garanton respektimin e pasurisë. Ndërhyrjet lejohen vetëm nëse janë ligjore, ndjekin një interes publik dhe janë proporcionale⁵. Pengimi i qasjes në prona ose kufizimi i përdorimit të tyre pa kompensim mund të përbëjë shkelje të këtij standardi (Weiler, 2010:67).

Jeta private dhe familjare

Neni 8 i ECHR mbron jetën private dhe banesën. Në Lopez Ostra v. Spain (1994), ECtHR vendosi se ndërhyrjet që ndikojnë në cilësinë e jetës përbëjnë shkelje të këtij neni⁶. Veprimet ushtarake intensive pranë popullsisë civile, veçanërisht në rajone etnikisht të ndjeshme, mund të shkaktojnë stres psikologjik dhe pasiguri (Roberts & Guelff, 2000:112; Henderson, 2013:63).

Presioni psikologjik dhe trajtimi çnjerëzor

Neni 3 i ECHR ndalon trajtimin çnjerëzor ose degradues. Në Cyprus v. Turkey (2001), Gjykata pranoi se presioni i vazhdueshëm dhe pasiguria mund të përbëjnë trajtim degradues⁷. Veprimet strukturore të forcave të armatosura, të kombinuara me presionin psikologjik dhe pengesat në qasje, mund të interpretohen si ndërhyrje e vazhdueshme me karakter degradues (Roberts & Guelff, 2000:245).

Ndalimi i diskriminimit

Neni 14 i ECHR ndalon diskriminimin. ECtHR ka theksuar se masa neutrale mund të jenë diskriminuese nëse prekin disproporcionalisht një komunitet të caktuar (D.H. and Others v. Czech Republic, 2007)⁸. Në kontekstin e Bujanocit, përzgjedhja e stërvitjes pranë vendbanimeve shqiptare, ndërkohë që janë të disponueshme alternativa neutrale, mund të ngrejë çështje diskriminimi indirekt (Weiler, 2010:72).

Efekti kumulativ dhe zhvendosja faktike

Jurisprudenca e ECtHR thekson se një seri masash të veçanta mund të analizohen në mënyrë kumulative. Nëse kombinohen kufizimi i qasjes në prona, prania e forcave të armatosura dhe pasiguria e vazhdueshme, kjo mund të çojë në zhvendosje faktike të popullsisë (ECtHR, 2001: Cyprus v. Turkey; Dinstein, 2011:152).

Përfundim

Stërvitjet ushtarake janë të lejuara nga e drejta ndërkombëtare, por mënyra e realizimit të tyre, zgjedhja e vendndodhjes dhe ndikimi mbi popullatën civile janë vendimtarë për ligjshmërinë dhe legjitimitetin e tyre. Në zonat etnikisht të ndjeshme si Bujanoci, respektimi rigoroz i parimeve të proporcionalitetit, transparencës dhe mosdiskriminimit mbetet kyç për ruajtjen e stabilitetit dhe të drejtave themelore të njeriut.

Fusnota

Bieber, F. (2020) Patterns of Authoritarian Politics in the Western Balkans. Berlin: Berghof Foundation.
Judah, T. (2009) The Serbs: History, Myth and the Destruction of Yugoslavia. New Haven: Yale University Press.
Dinstein, Y. (2011) The Conduct of Hostilities under the Law of International Armed Conflict. Cambridge: Cambridge University Press, p.142.
Schmitt, M.N. (2017) Tallinn Manual 2.0. Cambridge: Cambridge University Press, p.88.
OSCE (2011) Vienna Document 2011, Chapter V.
OSCE (2011) Vienna Document 2011, Chapter I.
OSCE (2011) Vienna Document 2011, Chapter IX.
Protocol No.1, Article 1, ECHR; Weiler, J.H.H. (2010) The Constitution of Europe. Cambridge: Cambridge University Press, p.67.
ECtHR, Lopez Ostra v. Spain (1994); Roberts, A. & Guelff, R. (2000) Documents on the Laws of War. Oxford: Oxford University Press, p.112; Henderson, I. (2013) p.63.
ECtHR, Cyprus v. Turkey (2001); Roberts & Guelff, 2000:245.
ECtHR, D.H. and Others v. Czech Republic (2007); Weiler, 2010:72.